جمال افغا ن در هـند
احسان لمر
2008-05-30




بخـش سوم

درنیمـقا ره د را بـتدا در کـرا چـی، بـعـداً بـمبـی و ســرا نـجا م حـیـد رآ با د د کن متـوطن شـد. درهـند رسا له ( رد نا تـوریا لـیـزم ) یا (رد عـلی ا لـدهـریـن) را نو شت و بعداً (A.G.GILCHON ) نـویـسنده فـرا نـسوی د ر سا ل 1942 آ نـرا تـرجمه و در پا ریس طبـع نمود، که مـحمد عـبـد ه درمـقـد مـه آ ن سوا نح سـید را نـوشـته بـود. ا یـن رسا له د ررد نـظریا ت نیچـری میـبا شد. ســـید د ریـن ا ثـر د یـن را وسیـعاً معـرفی نـموده و نـظـر دا شـت کـه:

" د یـن بـرا نـسا ن وقـا ر و عـظـمت دا د ه پـشتیـبا ن و سـرما یه مـلـتها وعـا مـل خـوشـبخـتی و چـرخ د هـنده آ نها سـت."1

سیـد د ریـن شـهـربا سرسیـد ا حـمد خا ن رئیـس دا نـشـگا ه عـلـیگـر(1817 ـ 1898) آ شنا شد وی متکی برین نـظر بود که مسلـمیـن هـند ا ولاً به عـلوم جد ید آ شـنا شـوند و نبا یـد قبل ا زآ ن به سیا ست بپردا زند چـنا نچه جـواهـر لعـل نهـرو نـوشته:" ا و مـید ید که فـقدا ن آ موزش ومخـصوصاً آ مـوزش وتعـلیـما ت جـد ید بـه مسـلما نا ن آ سیـب زیا د رسا نــیـد ه و مـوجـب عـقـب ا فـتا د گی ا یـشا ن شـــده ا ست به ا یـن جـهـت ا حسا س مـیکـرد که با یـد مسلما نا ن را مـعـتـــقــد سـا زد که پـیـش ا ز پـردا خـتـن به ا مـور سیا سـی آ مـوزش جـد یـد را بـپـذ یـرند و نـیروی خود شـا نرا برای قـبـول آ ن و پـیـشرفت در آ ن راه مـتـمرکـز سا زند."

سـید درمـجـله ( مـعـلـم شـفـیـق ) بـر ضـد ا یـن نـظریـه مـقـالا تی نـوشت. ا و با ا ین نظر سیـد ا حمـد خا ن جـداً مخا لـف بود که مسلما نا ن را ما نـع مبا رزهء سیا سی مـیشد پـژوهـشگر د یگـری مینویـسد: " ا فکا رتجد د گـرا ئی سید ا حـمد خا ن با آ نکه با ا فکا رسید ا فغا ن د رزمینه هـ ی مبا رزه با خرا فا ت و ضرورت فـرا گرفـتن عـلـوم غــربی با هــم مشـا بهت دا شت ولی رنگ ا سـتعـما ری بخود گرفـت."3

جـما ل ا فـغـا نی بـعـداً د ر جرید ه (عـروة ا لـوثـقی) چـنیـن نوشـت: " بزرگترین مبلغ مسلک نیچـریه یکی ا زمسلـما نا ن قـد یم هـند بنا م " ا حـمد خا ن بها در " ا سـت ا ین شخـص ا ز کسا نـیست که بـخا طربـهـره نا چـیـز و بـیــقدا ر کـمـر به مساعـد ت ا نگلـیسها بـسـته ا ست ."4

در حیـد رآ با د سـید ا فـغـا ن مـجـله ( مـعـلـم شـفـیـق ) را تا سیـس و مـقا لا ت دری آ نـرا میـنوشــت مـا نـند:

( فـوا ئـد جـرا ید ـ تـعـلیـم وتربـیـه ـ ا سبا ب حـقـیـقی خـوشی وشـفا ی ا نـسا ن ـ فـلسـفه وحـد ت جـنسیـت و حـقـیـقـت ا تـحا د لـغـت ـ مـفا د فـلـسـفـه و مـطا لب دیـگـر ". سـیـد د ر ضـمـن به جرا یـد ( سـید الا خـبا ر) و ( مـفـرح ا لـقـلوب ) مـقالا ت میـفـرستا د. درکـنـفرا نـس بـه ا رتـبا ط ( تـعـلـیم و تـر بـیه) گـفــته بــود نـد:

" مـرد می که فـلسـفی فـکـرمـیکـنند ، با ا یـنکه سـیا نـس وعــلـوم را نـد ا نـند، آ ما د گـی آ مـوزش عـلـوم و سـیا نـس را دا ر ا مـیـبا شـنـد مـا نـند مـسلما نا ن ا ولـیه با ا یـنکـه به سـیا نس آ شـنا ئی نـدا شـتـند ، با آ مـوزش در مـتن عـقـیـده ا سـلا می دا را ی ا فـکا ر فـلسفی شـد نـد.

بـطورمـثـا ل عـرب جا هـلـیت که د روحـشـت قـرا ردا شـت و صر فـاً بـا شـعـر و شـاعــری آ شــنا بـود ند در مـوجـود یـت پـیـغـمبـر( ص ) به کـتـا ب و نـوشـتـن ( قـرآ ن) آ مـوزش یـا فـتـند و د ریـن کـتا ب به خـدا ی وا حـد و یـگا نه ( ج ) آ شـنا شــد ه و ا ز لا بـلا ی آ یـا ت قـرآ نی مـطا لـب جـد یـد آ مـوخــتـنـد ، د رحـا لـیـکه قــبـل ا ز ا سـلا م مـرد م تا ریک بـیـن ، تـا ریک ا نـد یــش و نـا بـیـنا بـود نـد و دریـن پـرا گـنـد گی مـعـتـقـد بـه هـیـچ چـیـز نـبـو ده ، پـیـغـمبـرآ نها را در روشـنا ئی سـیا نس و فـلـسفـه قـرا ر دا ده و دریـن مـسیـر تـشـویـق نـمود.

قـرآ ن ا ولـین کـتا ب فـلسفی مـسـلـمین ا سـت کـــه هـمه چـیـز را مـیآ مـوزد، که ا یـن آ مـوزش تا نها یـت دوا م دا شـته درهـرحـرف و جـمله آ ن رمـز و مـعـما نهـفـته ا ست که تـما م محـقــقـیـن جـها ن روز صـد هـا هـزا ر آ نـرا مـطا لـعه و سـرا غ نـما یـند با آ نـهم پا یا ن ندا رد.

آ نها ی که مـنع ا ز عـلوم و مـعا رف میـنما یـند و به زعـم خود صیا نت د یـن ا سـلا م را مینمایند آ نها در حـقیـقت د شمن د یا نـت ا سـلا م هستـند. در حا لی که نـزدیکـترین د یـن ها به عـلوم ومعا رف دیا نت ا سـلا م ا سـت و هـیـچ منا فا تی در میا ن عـلـوم و معارف و ا سا سا ت د یا نـت ا ســلا م نیست. حجـت ا لا سـلا م ا مـا م غـزا لی ( رح) دررسا له « ا لـمنـقــذ من ا لـضلا ل »( ا لـمـنـقـذ مـن ا لـضــلا ل ــ به معـنی نجا ت دهـنده ا ز گمــرا هی). مـیگویند که : "هـرکـسی که بگـویـد ا سـلا م یک د یـن مـخا لــف سیـا نس، هـنــد سـه ، و فـلـسفه مـیـبا شد حـقـیـقـت را جـعـل و تحـریـف مـیـنما یـد وصـد مه ا یرا که ا سـلا م ا ز د وستا ن نا دا ن خـود می بیـند

بیشـتر ا ز آ نا نی ا سـت که به آ ن عـقـید ه نـدا رند. سـیا نـس و فـلـسفه یک حـقـیـت وا ضح و آ شکا را ا سـت که نمی تـوا ن آ نـرا رد کــرد و کـسی کـه مـیگـویـد کـه:

د یـن و مـذهـب ، ســیـا نـس و فـلـسـفه را نـمی پــذ یـرد ، خـود ش د یـن خـود را قـبـول ندا رد".

سـیا نـس ا زثـبـوت و شـوا هـد بـوجـود آ مـده ، که ا یـن وا قـعـیت ثـبوت میـشود، کـسا نـیکه بـعـضی عـلـوم وسـیا نـس را رد نـموده عـقـیده دا رند که دیـن خـویـش را حـفـظ مـینما یـند ، آ نها د شـمن د یـن میـبا شند. کسـیکه بـه ا سـلا م معـتـقد ا سـت ا و به سـیا نـس وعـلـوم عـقـیده دا رد زیـرا مـیـدا نـد که ا یـن د و با هـم مـتضا د نـیـست.

بـعـضی ها به د و سـیا نـس ا روپا ئی وا سـلا می عـقـیـده دا رند که چـیـزعجـیـب میـبا شد چـنـیـن ا شـخا ص مـا نــع ا سـتـفا د ه هـا ی عـلمی ا ز ســیا نـس مـیـشوند و نـمیـدا نـند که عـلـم به قــوم و مـرد م و مـنـطـقه ء مـربـوط نـیـست بـلکه عــلـم بـه عــلـم تـعـلـق دا رد.

ا ولـین آ مـوزش ا نـسا ن عـــبا رت ا زآ مـوزش دیـنی ا سـت وآ مـوزش سـیا نـس و فـلـسفه را وقـتی که قـا بــلـیت آ نـرا دا شـت مـیآ مـوزد.بـد یـن خـا طـرهـیـچ تحولی

درجها ن ا سـلا م وا قـع شـده نمی تـوا ند تا زما نی که رو حا نیت فکـرو بـردا شـت خـود را تـغـیـر ند هـند. و ا ز سـیا نـس و فـلسـفه ا سـتـفا ده نکـنـند..

بربا دی و فـسا د جـا معه ا ولاً مـتوجه رهـبـرا ن میـشود قـبل ا زا یـنکه بـمـردم سـرا یـت نـمایـد.

عـلـم فــقه قـا نون مـد نی جـا مـعــه ا سـلا می ا سـت که به تـما م مـسلـمین ا جا زه فـعا لـیت ا جـتما عی، د ولـتی و جـمعی را مـیـدهـد. کـسا نـیکه ا یـن قـا نـون را مکمل

بدا نند صد را عـظـم و سـفـیـر شـده می تـوا نـد بـشـرطی که فــقیه در شـفا فـیـت

زنـد گی را سا خـتـه و نـوا قـص وا شـتـبا هـا ت خـود را به هـمه معـلـومدا ربـسا زد.

وظـیـفه عـا لـم احـرازپـست نیـست بـلکه کا رش ا رشا د و تــعلـیم ا سـت ، ومـقا م ا وهـما ن د ا نـش نـیک و ا نـطـبا ق عـمل با آ ن د ا نـش ا سـت.



در کـنـفرا نـس (مـفا د فـلـسـفه) فــرمــود نــد که:

درگـا م نـخـسـت سـید تـوجه عـمـیـق خـود را د ربا ره سیا نـس وعـلـوم مـتـبا رز نـمـوده و هـربـخـش سـیا نـس را مـعـرفی و عـقـیـده و نـظـر خـود را د ر مـرکـز آ ن قـرا ر دا ده و گـفــته ا سـت : " یک چـیـز حـتـمی و ضــروریـست که با یـد وا لـد یا ما د ر سـیا نـس شـنا خـته شــود که روح تـما م عـلـوم دیگــر بـوده و ا زآ نـها نـتـنـها محا فـظـت نـموده و زمـیـنه رشد شـا نـرا مساعـد مـیسا زد بـلکه درصورت ضرورت ا سـتـفا ده هـم میـنما ید. یـگا نه منـبع کـه میـتوا ن گـفــت که ا یـن قـد رت نگـهـدا ری د یگـرا ن را د ا رد و با عــث زنـده نگـهـدا شـتـن تــما م عــلـوم میگـردد عـبــا رت ا ز فـلــســفه یـا ( حـکـمـت ) ا ست زیـرا که هـمه چـیـز را بـصورت کلـی و جـا مـع تـشـریح نـموده بـرا ی ا نــسا نهـا ضـروریا ت شـا ن را نـما یا ن نـموده و آ نهـا را حا لی میـسا زد که چگـونه سـیا نـس ضــرورت حتـمی زنـد گیـست . وسـیا نس خـود تـوضیح فـلـسـفه میـبا شـد. ا گـر مـردم فـلـسـفه نــدا نـد گــرچـنـد د ر د یگــر رشـتــه هـای عـلـوم د ســتـرس دا شــته با شــند نا مـمکن ا سـت بـتـوا نــنـد ا ضـا فـه ا ز یک قــرن دوا م نــما یــنــد.

فـلـسـفه ا نـسا نها را ا ز حا لـت وحـشی و حـیـوا نـی بـیـرون نـموده و به ا و مـیآ مـوزد که چـگـونه بـسوی خـرد ، هـو شـیـا ری ، آ مـوزش ، پـیـشرفـت و تـرقی سـوق یـا بـند و جـسـماً و روحاً ا نـسا ن کا مل با شــنـد.

درا خیـرفـلـسـفه به ا جـتما ع بـد وی یک کلـتـور پـیـشرفـته و متـمدن را آ مـوخـته و ویــرا بـد ا ن سـوب ســوق مـیـدهــد.

ا فـغا نی تـما م آ مـوزشـها ی د یـروزی و ا مـروزی را بـررسی نـمـود و عـلـوم قـد یـم را شـرح دا د ه بـخـصوص به د سـت آ ورد هـا ی روم و یـو نا ن بـا سـتا ن تـما س گـرفـته و گـفـت عـلـما ی سـا بـق ا ســلا م تـما م نـظـرا ت عـلـمـا ی روم و یـو نا ن را بـد ون تحـقـیـق و کـنجکا وی قـبـول نـمودند، که با ید چـنـیـن نـمیـشد، آ ثـا ر و کــتب آ نها پـرا زخلا و نـوا قـص بـود، د رعـلـوم طـبـیعی بـیـولـوژی ، هـوا شـنا سی، فـلـسفه وعـلـوم دیـنی مـقـلـد بـیـش نـبود ند آ نها مـنجـمد و بی د لـیـل فـکـر کــرد ه وهـرپـد یده نـو را رد میـنـمود ند ، که نـتیـجه نا مطـلوب دا شـتـه و در ضمن هـمـیشه هـمه را محکـوم می نـمود نـد.

ا فـغا نی مـیگـفت: با ید عـمل وحـرکـت نـما ئـیـم ، و در ا دا مه سـوا ل نـمود:

چـرا یکـبا ر به هـر طـر ف نــگا ه نمی کـنید؟

چــرا هـمیـشه روی بـسـتر خـود میـبا شـید؟

چــرا یکـبا ربه ا یـن مـطا لـب د قـت نمی نـما ئـید که بـه چـه د لـیل میـبا شـد؟ و در عـوض آ ن هــیـچ تـلا شـی بــرا ی آ مــوزش نـمی نـما ئــیـد؟

غــریـبی ، فـقـر، بـیـنـوا ئی وگـمشـد ن مسـلـما نی ، آ یا ا یـن تـرا ژیـدی پا یا نی دا رد ؟

آ یا را هـی ا سـت که ا یـن مـلـت * بـیـدا ر شـونـد؟....." 5

( سـالا ر جنگ ) حا کـم حـیـد رآ با د مجـبـور سـا خـتـه شــد تا جـما ل ا فـغا ن را ا زآ نـشهر ا خـرا ج و مجـله ا و را مـصا دره کـند. سـیـد مجـبـــوراً ا زآ نجا به کـلکته آ مد، ا ین مبا رز ستـرگ وا نقلا بی پـرخـروش وعا شـق بـمردم آ زا دی و ا ر تـقا و پـیـشرفت آ نها، جوا نا ن وا نـقلا بـیـون آ نجا راهم بـد ور خویـش جـمع نـمود ا و درجـریا ن تـبـعـیـد هـا و ا خـرا جهـا ی پـیـهم به ا یـن متـیـقـن شـد که رژیـم ها ی مـفسد ا زوی که سلا حی جـز ا نـد یـشه عـلـمی، قـلـم و زبا ن فـصیح ندا رد تا چــه حــد هــــرا س دا رند وا ند یشه ها ی ا و چگـونه مـنا فع آ نها را در خطر مـیا ندا زد چنا نچه پـروفیـسور بـرا ون مـولـف تا ریخ ا یـرا ن که معا صر با سید ا فـغا ن میـبا شد میگـویـد :"ا یـن شخـص یک عـشـق خـا لـصا نه و پرشـور بـرای ا سـلا م دا شـت که ا نـحـطا ط آ نـرا خـود حـس کـرده بــود. تـحـت ا لـلـفـظ و بد ون مبا لغـه پا دشاهـا ن را روی تـخـت خود شا ن به لـرزه در آ ورد و نقـشه ها ی دول ا روپا ئی را که تـهـیه شـد ه بـود بهـم زد و قـوتها ی غـیـر معـلومی را بکا ر ا نـدا خـت".6

سید درهـنـد ا ز هـندو و مسـلما ن دعــوت به وحـد ت نـمود تا برا ی بـیدا ری و آ زا دی هـنـد مبا رزه نما یـند ا ود ر نـوا مـبـر 1882 در ا لـبرت هـا ل کـلکـته بـیا نیـه جا مـع درا یـن ا رتـبا ط ا یـرا د نـمود. سـید بــد یـن گـونه نا سـیـونا لـیـزم غـیـر مـذهـبی را ا یجا د مـیـنمـود تا با دا شـتـن ا یـن روحیـه هــمـه مـلــتها بـد ون تـفـرق د یـن ومـذهـب د ر مبا رزه آ زا د یـبخش ملی سهم بگیرند پـوهـا ند ها شمی درا یـن ا رتـبا ط میـنـویسد:

" در نزد سیـد ا فغـا نی عا لـم وا قعی شخصی بود که بـتوا ند مـرد م محـیط خـود را تـنویـر کـند

توســل سـیـد به مسلما نا ن هــند در قـسـمت ا فـتخا را ت گـذ شتـه هند وا ن مـشا به به تـوسـلش به مسلما نا ن مصر در قسـمـت عـظـمت و ا فـتخا را ت گـذ شـتـه مـصریا ن قــبـل ا ز ا ســلا م بود. ا و ا ز یک نـوع نـشنلیـزم غـیـر مـذهبی د رسـرزمیـن هـند د فـاع میکـرد و میکـوشید تا ثا بـت کـند که،

ا سلا م وا قعی به فلسفه و سیا نس جد ید موا فقت دا رد"7

سـید د ریـن ا رتـبا ط مـقـا لا ت روشـنگـری بـه جـریـد ه ( حـبل ا لـمتـیـن ) مـی فـرسـتا د ا یـن جـریـده پـیا م ا نــقلا بی سـید را به مـلت شـرق و میـرسـا نــید که ضـرورت به آ زا دی جـوهـرمـضا میـن تـشـکیل مـیـدا د. شهـید مولـوی وا صـف ومیـرصاحـب سید قا سـم ا یـن جریده را پـنها نی ا زد فـتراعـتما د ا لد وله سـردا ر عـبدا لـقـدوس خا ن ( اعـتما د ی ) بـد ست آ ورده و مـطا لعه میـنمود ند.

مـضا مـیـن سیـد د ر یا زده شـما ره جـریـده ( ا لـهـلا ل ) ا ز طـرف مـولا نا عـبـدا لکلا م آ زا د هـم مـجـداً نــشر گـردیده بـود .

چـها ررا د مـرد سـترگ هـنــد مـحـمد عــلی ، شـوکــت عـلی ، مــولانـا آ زا د وا قـبا ل لاهــوری ا ز رهــروا ن و پـیـروا ن صـد یــق مکتـب سیـد بـود نـد.

ا قـبـا ل در را بــطه با عـــلم و حکــــمت گــــفته بـود:

زنـدگی جـهد ا ست ا سـتحــقا ق نـیـست جــز بـعلــم ا نــفــس و آ فــا ق نـیـست

گـفـت حکـمت را خــدا ، خــیر کــثـیــر هـرکجا ا یـن خـیـررا بـیـنی با ز گـیـر

مولا نا آ زا د ا ز بـزرگتریـن مبا رزیـن آ زا د یخـوا ه هـند که نا م ا ود ر پهلوی مهتما گا ندی و جـواهـر لعـل نـهرو یا د میـشود میگـفـت:

"... آ ئیـن ا ســلا م برای مسلما نا نـیکه مـورد تـعـدی و ظـلم قــرا رمیـگیـرند دو راه معـیـن کـرده ا ست:

یکی بـرای مقا بله با د کتا توری زما مد ا را ن و راه د یگـر برای مقا بله با حکـومت های خا رجی .....".8

در کـلکـته هـم بـرا ی جـما ل ا فـغــا ن ا ذ یـت خـلـق نمـودنـد و به بـهـا نه های گـونا گــون و جـعـلی بـشمـول د ست دا شـتـن د ر قـضیه قـتـل کـیـونا ری سـفـیـر بـریـتا نـیه کـه درکـا بـل در ( 1879) صورت گرفته بود متهـم نمود ند تا سـرا نجا م ا مـرا خـراج ا و را ا ز هـنـد هــم صا د ر کـردنـد .(1883).

ا دا مه دا رد

نوت: تا کید روی جملا ت از ا یـن نگا رنده میـبا شد.

***********************************

مآ خـذ

1 ـ Tariq RAMAD. Aux Sources du Renouveau Musulman Frace 1998

La Réfutation des Matérialist (طارق رمضان ـ منشا متجددیـن ا سلام ) به نـقـل ا ز

2 ـ جــوا هــر لـعـل نـهـرو ــ نگا هـی به تا ریـخ جــها ن ــ تـرجـمـه محمود تـفـضـلی ، چا پ نهـم 1372 تــهرا ن ص 849

3 ـ حـمـیـد عـنـا یـت ـ سـیـری د را نـد یـــشه هـا ی سـیا سـی عــرب ـ ا نـتـشا را ت ا میـر کبـیـر 1370 تهــرا ن چا پ چـهـا رم ص 86 ( تـنـویـر)

4 ـ پــو ها ند ها شـــمی ص 38

5 ـ طا رق رمـضا ن بــنــقــل ا ز رســـا له هـــما پا کـدا مــن ، بـــزبا ن فـا رســـی صــفحه 242

6 دا کـتر طـبـیـبی.

7 ـ پـو هـا ند ها شــمی ص 39

8 ـ عـیـن مـآ خذ ص 42